Функционирањето на јавната администрација е една неисцрпно богата тема за дискусија. Тоа само по себе воопшто не нѐ изненадува.

Прво, јавната администрација (или јавниот сектор воопшто) функционира користејќи ги јавните финансии, што значи дека секој од нас, на посреден начин, го плаќа административниот апарат во државата. Второ, јавната администрација решава за нашите права и обврски, како и за правните интереси, ни издава решенија, лиценци, дозволи, уверенија ... Таа ни нуди јавни услуги и директно влијае на квалитетот на нашиот живот.

Оттука, во оваа епизода повторно се осврнуваме на извесни прашања поврзани со јавната администрација.

Нашиот домаќин, Константин, разговараше со проф. д-р Драган Гоцевски од Правниот факултет „Јустинијан Први“ за тоа како јавната администрација треба да се реорганизира за да биде ефикасна. Стана збор и за суровата реалност, односно за фактот дека не постојат конзистентни, длабински и суштински реформи, иако стратегии за реформа на јавната администрација постојат уште од 1999. Аспирацијата за мала, ефикасна и едноставна јавна администрација сѐ уште е само „слово на хартија“. Стана збор и за професионализацијата на менаџерските (раководните) функции (директори, членовите на органи и сл.) во јавната администрација и имплементацијата на мерит системот.

Со адвокатот Жарко Хаџи Зафиров, пак, стана збор за (не)законитото работење на органите на јавната администрација во управните постапки (постапките кога јавните органи решаваат за права и обврски на граѓаните, по нивно барање или службена должност). Според него, иако се поминати долги години откако законодавството е модернизирано, јавните органи сѐ уште не го перцепираат граѓанинот како нивен клиент и причината за нивното постоење. Сервисна ориентација не постои. Не се почитува ниту обврската за службена размена на документи и докази помеѓу органите, иако е имплементирана во Законот за општата управна постапка уште во 2015 година. Како резултат на сево ова, граѓанинот сѐ уште мора да изгуби значително време, во работните денови кога мора да излегува од работа, за да поднесе барање на шалтер и да добие повратно решение ...

Заклучоците се бројни, но еден е главен. Реформата допрва треба да дојде.

Судството, правосудството, довербата во судството, владеењето на правото, корупцијата... Ретко кои теми се секогаш актуелни и релевантни како што се овие во јавниот дискурс. Исто така, ретко кои теми предизвикуваат „реформски замор“ (reform fatigue) како овие. Едноставно, бројните информации кои циркулираат во јавноста, скандалозните вести, неуспехот во борбата со корупцијата и организираниот криминал, анализите и измените во законите наспроти недостатокот од резултати доведуваат до аверзија кај граѓаните, ја зголемуваат недовербата во судскиот систем, правосудството и институционалниот поредок воопшто, т.е. ја намалуваат надежта за подобро утре.

Во оваа епизода се осврнуваме на овие теми. Ја наоѓаме точката на поврзување помеѓу состојбите во судството, владеењето на правото и борбата против корупцијата. Пораката е јасна – владеењето на правото и успехот во борбата против корупцијата се невозможни без независно судство, судство кое работи професионално и квалитетно, но и подобрување на состојбите во правосудството воопшто. Се обидуваме и да ги расветлиме состојбите во судството (па и правосудството пошироко). Зборуваме за (не)успехот на реформите во судството во минатата деценија, па и поназад, за Судскиот совет кој за жал ретко кој го перципира како заштитник на судската независност, за судската култура и немоќта на судството да се избори за сопствените интереси, иако судската власт егзистира паралелно со извршната и законодавната, а не под нив.

Дискутиравме и за измените на Кривичниот законик од септември 2023 година и непоправливата штета што тие ја предизвикаа во борбата со корупцијата. Објаснивме што, впрочем, овие измени значат. Дури, овие измени се интерпретираат и како упад во работата на судовите кои воделе постапки за организиран криминал и корупција во тој момент.

Гости во оваа епизода се Дарко Аврамовски, извршен директор во Коалиција Сите за правично судење и Јелена Кадриќ, извршна директорка на Институтот за човекови права.

Заклучивме дека ни претстои уште долга борба за подобрување на состојбите во овие сфери и дека судството допрва треба да се наметне како власт, покрај извршната и законодавната власт.

Претходното издание на Ин Медиас Рес зборувавме за активизмот кај младите, Студентскиот пленум и промените кои тој ги донесе, лекциите кои ги научивме, можностите за младите да се активираат денес и да придонесат во креирањето на подобра иднина за себе и за другите, но и за младите кои, за жал, сакаат „карта во еден правец“.

Во ова издание решивме да се надоврземе на темата млади, но од една поинаква перспектива – да зборуваме за можностите да се изгради професионална кариера и/или да се започне свој бизнис потфат во државата, за можностите за раст на таквиот (евентуален) бизнис, за претприемачкиот дух, за предизвиците во работата и слично.

Идејата беше да поттикнеме желба и мотив за сопствено надоградување кај младите, но и реално да ги согледаме потешкотиите и предизвиците со кои тие ќе се соочат при сопственото надоградување и надоградувањето на нивниот бизнис.

Константин Битраков разговараше со двајца исклучителни професионалци, Виктор Стојкоски, генерален секретар на Асоцијацијата за е-трговија на Северна Македонија и претприемач и Виктор Митевски, кој е дел од организаторите на Годишната конференција за е-трговија, во 2024 година одржана под под мототот „E-commerce: Untangling Potential“.

Пораката која може да ја извлечеме од она што двајцата гости го кажаа е следнава: денешната работа не ја оставај за утре! Или, во нашава конотација, започни што поскоро да ги реализираш своите идеи, зацртај цели и тргни кон нив.

Во дискусиите за реформата на јавната администрација, кои се чини дека секогаш се актуелни, сѐ повеќе се зборува за мерит принципот (или принципот на заслуга) при именувањето на функционери, односно за професионализацијата на раководните позиции во јавната администрација (што би значело дека нив треба да ги пополнат лица со соодветни компетенции и програми). Различни субјекти и организации говорат на оваа тема од различни перспективи.

Домашните стручњаци и невладините организации бараат поголема имплементација на принципот на мерит. Странските експерти често нѐ советуваат како да ги измениме законите за да добиеме посоодветни директори, а меѓународните организации нѐ уверуваат дека тоа ќе нѐ доведе поблиску до интеграција во Европската Унија.

Опозицијата (независно кој ја сочинува) често критикува дека се именуваат некомпетентни лица на раководни функции. Власта, пак, независно кои партии ја сочинуваат во даден временски период, се чини дека не сака да ги напушти повеќедецениските практики да ги именува директорите, членовите на управните и надзорните одбори и слично исклучиво според сопствените преференции и партиската припадност, занемарувајќи ги професионалните компетенции.

Следствено, во епизодата „Кој на која фотелја и зошто?!“ зборуваме за примената на принципот на заслуги во јавната администрација во Република Северна Македонија. Кои позиции треба да се пополнуваат исклучиво според принципот на заслуги? Постојат ли позиции за кои, освен компетенции, е потребна и блискост до програмските определби и политиките на Владата? Како да се осигураме дека едно директорско место или друга функција ќе ја пополни соодветно лице? Може ли да важат истите правила за сите директори (на класичните органи на државната управа, на јавните претпријатија, на јавните установи)? Треба ли да постојат управни одбори во органите на државната управа и јавните претпријатија? Зошто претходната Влада од 2018 до крајот на мандатот го најавуваше Законот за висока раководна служба, но тој не се усвои? Потребен ли е ваков закон? Како се злоупотребува можноста за именување на в.д. директори?

На овие теми дискутираме со проф. д-р Ана Павловска-Данева од Правниот факултет „Јустинијан Први“, воедно и уставен судија, и со Јулијана Караи која е Виш истражувач во Институтот за Европска политика – ЕПИ.

Концептот на правична и рамномерна застапеност не е само последица на уставните амандмани произлезени од Охридскиот рамковен договор, туку е и едно од основните принципи врз основа на кои се уредуваат современите мултиетнички општества. Од една страна, ова значи релативно рамномерно претставување на различните етнички заедници во администрацијата, судството, јавниот сектор инт. Но, од друга страна, овој принцип не смее да го повредува начелото на квалитет и вредност, нешто што во македонското општество со години се проблематизира. Податоците на Центарот за управување со промени укажуваат дека спроведувањето на фамозниот „балансер“ е нешто што е подложно на крајно негативни јавни перцепции, особено во делот со изјаснувањето на етничката припадност, категорија која може да биде предмет на бројни манипулации, но и повреди на човековите права, доколку промената на ваквото изјаснување се забрани или ограничи. Конечно, најавата за комплетното укинување на балансерот во јавниот сектор упатува на една многу очигледна дилема – што би го заменило?

За проблематиката на балансерот, неговото функционирање, предизвиците, но и иднината зборуваме со Неда Малеска од Центарот за управување со промени и Константин Битраков од Правниот факултет при УКИМ.