Պապ թագավորն ապրել է մեզանից 1651 տարի առաջ, բայց նրա պատմությունը և այդ պատմության դասերն ու փիլիսոփայությունը մինչև օրս հանգիստ չի տալիս ոչ միայն պատմաբաններին, այլև տարբեր ժամանակների քաղաքական գործիչներին ու քաղաքական ռեժիմներին։ Պապի պատմությունը մի քանի անգամ փաթեթավորվել ու ծառայեցվել է որպես գաղափարախոսական գործիք։

Վերջին ամենաթարմ օրինակը խորհրդային տարիների փաթեթավորումն է, երբ հակաեկեղեցական քաղաքականության համատեքստում օգտագործվում էր Պապի կերպարը, և նաև մեր օրերում, երբ Պապի կերպարը փորձ է արվում վերաիմաստավորել և օգտագործել ներկայիս աշխարհաքաղաքական ու քաղաքակրթական աշխարհընկալումների համատեքստում։

Պապ Արշակունի արքայի մասին այս թողարկումը հիմնված է բացառապես փաստերի վրա։ Նա մասին գոյություն ունի երեք սկզբնաղբյուր՝ հայ պատմիչներ Մովսես Խորենացի ու Փավստոս Բուզանդ և հռոմեացի պատմիչ Ամիանոս Մարկելլինոս։ Հենց այս աղբյուրների հիման վրա էլ պատրաստել ենք այս էպիզոդը՝ հասկանալու համար՝ ով էր իրականում Պապը, ինչ իրավիճակում իջավ պատմության թատերաբեմ, ինչ փորձեց անել, ինչպես հեռացավ կյանքից, ինչ թողեց իրենից հետո և ի վերջո՝ որոնք են Պապ թագավորի կյանքի ու գործունեության պատմության դասերը։

----------------

King Pap lived 1,651 years ago, yet his story—and the lessons and political philosophy drawn from it—continues to preoccupy not only historians, but also politicians and regimes across different eras. Over time, Pap’s legacy has been repeatedly reframed and deployed as an ideological instrument. The most recent examples include the Soviet period, when his image was invoked within an anti-church agenda, and the present day, when efforts are underway to reinterpret Pap through contemporary geopolitical and civilizational lenses.

This episode on King Pap of the Arsacid dynasty is grounded exclusively in evidence. There are only three primary sources on Pap: the Armenian historians Movses Khorenatsi and Pavstos Buzand, and the Roman historian Ammianus Marcellinus. Drawing on these accounts, we examine who Pap truly was, the historical circumstances that shaped his rise, what he sought to accomplish, how his life ended, what he left behind, and—ultimately—the enduring lessons of his reign.

When the Turks first appeared in the Armenian Highlands in the 11th century, many Armenians perceived them as yet another group of raiders—dangerous, but familiar in pattern. There was a belief that through ransom, tribute, or negotiation, coexistence could be managed and a workable modus vivendi established.

A millennium has now passed. Yet even after more than a thousand years of proximity, Armenians have repeatedly struggled to grasp the strategic logic, political culture, and long-term objectives that have shaped Turkic power in the region. For centuries, Armenians have attempted to “find a common language” with successive Turkic polities—only to discover, time and again, that the expected terms of understanding were not shared, and the hoped-for outcomes did not materialize.

The core problem has been asymmetry: the goals Armenians have sought—security, reciprocity, stable guarantees—have rarely aligned with what Turkic statecraft has pursued in practice. Moreover, the Turkic arrival and consolidation in the region cannot be reduced to a simple sequence of raids and conquests. It represented a distinctive historical phenomenon: the formation of a new political order rooted in steppe traditions, military mobility, and a nomadic-imperial model that differed in meaningful ways from earlier or later conquerors.

In this episode, we will examine who the Turks were in the medieval context, how they entered the Armenian Highlands, how they established a durable “homeland” within a broader Armenian civilizational space, and why the settled societies of the region—Armenians among them—were repeatedly outmaneuvered in the long confrontation often described as the civilizational contest between sedentary states and nomadic empires.

-------------------------

Երբ թուրքերը 11-րդ դարում հայտնվեցին հայկական լեռնաշխարհում, հայերը նրանց վերաբերեցին որպես հերթական հրոսակախմբի։ Հայերին թվում էր, թե վճարելով փրկագին, նրանք կկարողանան լեզու գտնել թուրքերի հետ։

Անցել է ուղիղ 1000 տարի։ Մինչև այսօր, հայ ժողովուրդը, ավելի քան 1000 տարի ապրելով թուրքերի հետ, չգիտի այդ ազգին, երբեք չի փորձել հասկանալ։ 1000 տարի հայերը փորձել են լեզու գտնել թուրքերի հետ։ Ու 1000 տարի ձախողվել։

Հայերը այդպես էլ չհասկացան. Այն ինչ ուզում են թուրքերը, իրենք չեն կարող առաջարկել։ Ավելին, թուրքերը իսկապես նման չեն ոչ նախորդ, ոչ էլ հաջորդ նվաճող ու քոչվոր ազգերին։ Այս թողարկմանը մենք կփորձենք հասկանալ, ովքեր են թուրքերը, ինչպես են հայտնվել մեր տարածաշրջանում, ինչպես են մեր Հայրենիքում «Հայրենիք» ձեռք բերել իրենց համար և ինչպես են մեր և տարածաշրջանի այլ ազգերի նախնիները «նստակյացներն ընդդեմ քոչվորների քաղաքակրթական պատերազմում» պարտություն կրել: